Radio Opole » Aktualności historyczne » Aktualności historyczne » 230 lat temu rozpoczęła się wojna w obronie Konstytucji…
2022-05-18, 09:02 Autor: Waldemar Kowalski

230 lat temu rozpoczęła się wojna w obronie Konstytucji 3 maja

Po bitwie pod Zieleńcami, Kościuszko wraz z ks. Józefem odbierają defiladę wojsk polskich z jeńcami, po pobiciu wojsk rosyjskich, obraz Wojciecha Kossaka [fot. domena publiczna]
Po bitwie pod Zieleńcami, Kościuszko wraz z ks. Józefem odbierają defiladę wojsk polskich z jeńcami, po pobiciu wojsk rosyjskich, obraz Wojciecha Kossaka [fot. domena publiczna]

230 lat temu, 18 maja 1792 r., licząca prawie 100 tys. żołnierzy rosyjska armia przekroczyła granice Rzeczypospolitej, rozpoczynając interwencję pod hasłami „obrony zagrożonej wolności”. Wydarzenie to zapoczątkowało wojnę polsko-rosyjską, zwaną wojną w obronie Konstytucji 3 maja.
Portret Katarzyny II w wieku 50 lat, autorstwa Jana Chrzciciela Lampiego [fot. domena publiczna]
Portret Katarzyny II w wieku 50 lat, autorstwa Jana Chrzciciela Lampiego [fot. domena publiczna]
„A że Rzeczpospolita podbita i w rękach swych ciemiężycielów moc całą mająca, własnymi się z niewoli dźwignąć nie może siłami, nic jej innego nie zostaje, tylko uciec się z ufnością do wielkiej Katarzyny, która Narodowi Sąsiedniemu przyjaznemu i sprzymierzonemu z taką sławą i sprawiedliwością panuje” – pisano w akcie konfederacji targowickiej, którą zawiązali polscy magnaci 27 kwietnia 1792 r. w Petersburgu. Konfederaci zapowiadali podjęcie przez Rosję „sojuszniczej” interwencji w Polsce.


Uchwalenie konstytucji 3 maja 1791 r., która formalnie zrzucała protektorat rosyjski nad Polską i zmniejszała wpływy polityczne magnaterii na zarząd kraju, spotkało się z protestem prorosyjskiego obozu magnackiego.
Stanisław Szczęsny Potocki, polski polityk o orientacji prorosyjskiej, wolnomularz, wojewoda ruski w latach 1782–1788, generał-lejtnant wojsk koronnych 1784–1792. Obraz pędzla Jana Chrzciciela Lampiego
Stanisław Szczęsny Potocki, polski polityk o orientacji prorosyjskiej, wolnomularz, wojewoda ruski w latach 1782–1788, generał-lejtnant wojsk koronnych 1784–1792. Obraz pędzla Jana Chrzciciela Lampiego
Przeciwnicy reform, ze Stanisławem Szczęsnym Potockim i Sewerynem Rzewuskim na czele, zmierzali do unieważnienia Ustawy Rządowej. W tym celu zwrócili się o pomoc do carycy Katarzyny II, a następnie - powołując się na jej gwarancję – zawiązali konfederację targowicką.


Targowiczanie argumentowali, że - ze względu na nieudolne panowanie Stanisława Augusta określanego mianem „despoty” - w Polsce nie szanuje się wolności i praw szlacheckich, czego dowodem jest zniesienie liberum veto i wolnej elekcji.


Przywódcy konfederacji (jej marszałkiem został Stanisław Szczęsny Potocki, a władzę nad wojskiem sprawowali Franciszek Ksawery Branicki i Seweryn Rzewuski) uzgodnili z carycą, że po dotarciu do Polski, przy ochronie Rosjan, ogłoszą jej akt w miejscowości Targowica nad Siniuchą w południowo-wschodniej części Rzeczypospolitej.
Seweryn Rzewuski, hetman polny koronny, generał major wojsk koronnych w 1760 roku, jeden z przywódców konfederacji targowickiej, członek Komisji Wojskowej Obojga Narodów w 1792 roku [fot. domena publiczna]
Seweryn Rzewuski, hetman polny koronny, generał major wojsk koronnych w 1760 roku, jeden z przywódców konfederacji targowickiej, członek Komisji Wojskowej Obojga Narodów w 1792 roku [fot. domena publiczna]
Dokument miał zostać wydany pod nieprawdziwą datą – 14 maja. Zadaniem konfederatów było także zachęcanie polskich dowódców do odwrócenia się od króla Stanisława Augusta. „Apele popierali groźbami i obietnicami awansów, zaszczytów i innych dobrodziejstw, w zamian za niestawianie oporu ich sojusznikom, Rosjanom” – pisał Piotr Derdej („Zieleńce-Mir-Dubienka 1792”).


Sytuację Polaków pogarszał fakt, że dowództwo uzyskiwało sprzeczne informacje o zamiarach wroga. Polski poseł w Petersburgu Antoni Deboli pisał, że społeczeństwo rosyjskie było nieprzychylne wojennym planom carycy, a konfederatów witano w Rosji bez entuzjazmu. „Nikomu publiczność nie dawała obficiej imienia zdrajców, jak tym ichmościom, pospólstwo nawet na rynku o nich rozmawia i nazywa ich zdrajcami” – donosił.


Społeczeństwo polskie, ufne w możliwości bojowe rodzimej armii, nie zdawało sobie sprawy z zagrożenia rosyjską interwencją. Na dwa tygodnie przed wojną entuzjazm i pewność siebie towarzyszyły także królowi Stanisławowi Augustowi. 3 maja 1792 r., tydzień po zawiązaniu Targowicy, podczas przedstawienia sztuki Juliana Ursyna Niemcewicza „Kazimierz Wielki” w Warszawie monarcha obiecał, że w przypadku ewentualnego konfliktu z Rosją osobiście stanie do walki. „Stanę i wystawię się” – wykrzyknął spontanicznie.
ks. Józef Poniatowski, polski generał, dowódca armii koronnej Rzeczypospolitej, minister wojny i naczelny wódz wojsk polskich Księstwa Warszawskiego [fot. domena publiczna]
ks. Józef Poniatowski, polski generał, dowódca armii koronnej Rzeczypospolitej, minister wojny i naczelny wódz wojsk polskich Księstwa Warszawskiego [fot. domena publiczna]
18 maja 1792 r. ambasador rosyjski Jakow Bułhakow wręczył polskim władzom notę obwieszczającą interwencję, którą określono mianem „przyjacielskiej, sąsiedzkiej pomocy” prowadzącej do obrony wolności i przywrócenia legalnej władzy w Polsce.


Tego samego dnia 98 tys. wojsko rosyjskie przekroczyło granice Rzeczpospolitej. Od południowego wschodu Polskę zaatakował korpus dowodzony przez gen. Michaiła Kachowskiego, z kolei od północnego wschodu siły znajdujące się pod komendą gen. Michaiła Krieczetnikowa. Pod względem liczebności, uzbrojenia, a także doświadczenia bitewnego, wojsko polskie w obronie Konstytucji 3 Maja znacznie ustępowało armii rosyjskiej - liczyło ok. 60 tys. (z czego niemal połowę stanowiła armia rezerwowa).
Tadeusz Kościuszko, Najwyższy Naczelnik Siły Zbrojnej Narodowej w czasie insurekcji kościuszkowskiej, generał lejtnant wojska Rzeczypospolitej Obojga Narodów [fot. domena publiczna]
Tadeusz Kościuszko, Najwyższy Naczelnik Siły Zbrojnej Narodowej w czasie insurekcji kościuszkowskiej, generał lejtnant wojska Rzeczypospolitej Obojga Narodów [fot. domena publiczna]
Naczelne dowództwo nad wojskiem sprawował Stanisław August; frontem ukraińskim dowodził ks. Józef Poniatowski, a wojskami na Litwie ks. Ludwik Wirtemberski (po odkryciu jego zdrady zastąpił go gen. Józef Judycki).


Wobec nie udzielenia militarnej pomocy przez Prusy, z którymi w 1790 r. Rzeczpospolita zawarła układ sojuszniczy, celem wojsk polskich było opóźnianie pochodu armii rosyjskiej w kierunku Warszawy. Do większych bitew doszło w czerwcu pod Mirem i pod Zieleńcami (na pamiątkę zwycięstwa król ustanowił Order Virtuti Militari). W lipcu Polacy stoczyli z czterokrotnie większymi siłami rosyjskimi ciężki, nierozstrzygnięty bój pod Dubienką. W walkach wsławił się bohater amerykańskiej wojny o niepodległość Tadeusz Kościuszko.


Od 19 czerwca, na mocy decyzji Straży Praw, Stanisław August prowadził negocjacje w sprawie przerwania działań zbrojnych z Rosją za pośrednictwem Bułkahowa, który – pomimo wojny – nie opuścił polskiej stolicy. Król „zdecydowany był szukać kompromisu z Katarzyną II, łudząc się, że osiągnie się go sprawą następstwa tronu polskiego dla jej wnuka, Konstantego” – wyjaśniał Jerzy Michalski („Stanisław August Poniatowski”).


W sytuacji wojskowej przewagi Rosjan, ponaglany przez carycę, Stanisław August uznał dalszy opór za bezcelowy. 23 lipca przedstawił rosyjskie ultimatum na naradzie Straży Praw zwołanej na Zamku Królewskim. Za jego przyjęciem opowiedziało się siedem osób. Był wśród nich podkanclerzy koronny Hugon Kołłątaj, który ponaglał króla: „Dziś jeszcze, Miłościwy Panie, przystąpić potrzeba do konfederacji targowickiej, nie jutro; każdy moment jest drogi, bo krew Polaków go oblewa”. Pięciu uczestników zebrania, w tym m.in. marszałek sejmu Stanisław Małachowski i Kazimierz Nestor Sapieha głosowało za kontynuowaniem wojny.
Stanisław August Poniatowski, król Polski w latach 1764–1795, ostatni władca Rzeczypospolitej Obojga Narodów [fot. domena publiczna]
Stanisław August Poniatowski, król Polski w latach 1764–1795, ostatni władca Rzeczypospolitej Obojga Narodów [fot. domena publiczna]
Po uzyskaniu zapewnienia o zachowaniu przez Rosję integralności terytorialnej Rzeczpospolitej, mając nadzieję na uratowanie choć części reform Sejmu Czteroletniego, król zadecydował o zakończeniu działań zbrojnych, zgłaszając akces do konfederacji.


W wyrazie sprzeciwu wobec jego decyzji wielu polskich dowódców, w tym ks. Józef Poniatowski i Tadeusz Kościuszko podało się do dymisji. Kraj opuściło spore grono przedstawicieli polskich elit, m.in. marszałek sejmu Stanisław Małachowski oraz marszałek wielki litewski Ignacy Potocki.


Postawa króla Stanisława Augusta podczas wojny wywołuje do dziś skrajne opinie. Przeciwnicy monarchy zarzucają mu brak zdecydowania w działaniu (choć przekonywał, że był gotów osobiście stanąć do walki w obronie kraju) i zbytnią uległość wobec Rosji, z kolei jego zwolennicy przypominają bezsens sytuacji, w jakiej król znalazł się po ogłoszeniu konfederacji i wybuchu wojny z Rosją.


„Czy ustąpię, czy się oprę, zarówno ściągnę na siebie naganę. W pierwszym przypadku będą mi wyrzucali moją słabość, w drugim złożą na karb mego zuchwalstwa wzrost nieszczęścia, jakie stąd wyniknie” – przekonywał po wybuchu wojny z Rosją Stanisław August.


W wyniku klęski w wojnie polsko-rosyjskiej 1792 r. nastąpił II rozbiór Polski, którego dokonały w styczniu 1793 r. Rosja i Prusy.

Zobacz także

2022-07-06, godz. 08:00 Kalendarium historyczne na dziś 6 lipca.. » więcej 2022-07-05, godz. 12:02 Upamiętniono Sławomira Bugajskiego - założyciela Solidarności Walczącej na Górnym Śląsku Dziś (05.07) w Katowicach upamiętniono Sławomira Bugajskiego - założyciela Solidarności Walczącej na Górnym Śląsku. Przy grobie zmarłego ponad 19 lat… » więcej 2022-07-05, godz. 11:00 Już dzisiaj rusza Wirtualny Teatr Historii "Niepodległa" na Rynku w Brzegu! W dniach 5 - 7 lipca 2022 r. w Brzegu przed ratuszem na Rynku, stacjonować będzie Wirtualny Teatr Historii "Niepodległa", na który serdecznie zapraszamy. » więcej 2022-07-05, godz. 10:51 Wielki pożar lasu z 1992 roku. Uruchomiono zbiornik małej retencji, aby zminimalizować ryzyko Wciąż uznawany jest za jeden z największych pożarów w Europie. Ogień zaatakował 26 sierpnia 1992 roku, a objął rejon Kuźni Raciborskiej, Kędzierzyna-Koźla… » więcej 2022-07-05, godz. 09:45 W głubczyckim muzeum otwarto wystawę prac Zdzisława Wiatra W Powiatowym Muzeum Ziemi Głubczyckiej do końca wakacji można oglądać prace Zdzisława Wiatra - urodzonego w tym mieście znanego rysownika, grafika, malarza… » więcej 2022-07-05, godz. 08:00 Kalendarium historyczne na dziś 5 lipca.. » więcej 2022-07-04, godz. 12:02 W Polsce odkryto grób króla Wikingów sprzed tysiąca lat [FILM] Dzięki teledetekcji satelitarnej, w Wiejkowie w województwie zachodniopomorskim, odkryto kurhan Haralda Sinozębego - króla Danii i Norwegii z X wieku, od którego… » więcej 2022-07-04, godz. 11:02 Muzeum Auschwitz wydało album z okazji 75. rocznicy powstania Ukazał się album fotograficzny ilustrujący wydarzenia z 75-letniej historii Muzeum Auschwitz. Okazją była przypadająca w lipcu rocznicy powstania instytucji… » więcej 2022-07-04, godz. 10:00 "Kolejna brama zostanie zrekonstruowana i już będziemy mieli całość". Rusza remont na Zamku Piastów Śląskich Na Zamku Piastów Śląskich w Brzegu rozpoczyna się dzisiaj (4.07) kolejny remont. Tym razem prace konserwatorskie obejmą portal bramy dziedzińca zamkowego… » więcej 2022-07-04, godz. 09:11 Rapperswil – pierwsze polskie Muzeum Narodowe Muzeum Narodowe Polskie na zamku w szwajcarskim Rapperswilu przez ponad 150 lat istnienia przechodziło niezwykłe koleje losu. Było centrum polskiego życia… » więcej
12345
Ta strona używa ciasteczek (cookies), dzięki którym nasz serwis może działać lepiej. Dowiedz się więcej »