Radio Opole » Aktualności historyczne » Aktualności historyczne » 78 lat temu zbuntowali się więźniowe Sonderkommando…
2022-10-07, 10:02 Autor: Marek Szafrański / PAP

78 lat temu zbuntowali się więźniowe Sonderkommando w Birkenau

Brama "Arbeit Macht Frei", Auschwitz [pixabay.com]
Brama "Arbeit Macht Frei", Auschwitz [pixabay.com]
78 lat temu, 7 października w obozie Auschwitz II-Birkenau doszło do buntu Sonderkommanda. Była to specjalna grupa więźniów, głównie Żydów, których Niemcy wykorzystywali do usuwania ciał zgładzonych w komorach gazowych.
Pod koniec lata 1944 r., gdy malała liczba transportów z Żydami przeznaczonymi na zagładę, Niemcy zaczęli sukcesywnie likwidować więźniów Sonderkommanda. We wrześniu zgładzili ok. 200 osób. Pozostali zdali sobie sprawę z zagrożenia i zaplanowali bunt. W przygotowaniach Żydom pomagali jeńcy sowieccy, również wcieleni do Sonderkommanda.

Plan buntu zakładał wysadzenie krematoriów, podpalenie baraków, przecięcie drutów i masową ucieczkę. Więźniowie dysponowali prymitywnymi granatami, wykonanych z materiału wybuchowego zdobytego od więźniarek pracujących przy demontażu starych samolotów.
Sonderkommando obok maszyny do kruszenia kości w "KZ Janowski" [fot. wikipedia.pl]
Sonderkommando obok maszyny do kruszenia kości w "KZ Janowski" [fot. wikipedia.pl]
7 października 1944 r. rano obozowy ruch oporu zawiadomił buntowników, że SS zamierza zgładzić 300 członków Sonderkommanda. Żydzi postanowili walczyć. Organizatorami buntu byli polscy Żydzi: Załmen Gradowski, Jankiel Handelsman, Józef Deresiński, Josef Darębus. Sygnałem do walki miało być podpalenie krematorium.

Shlomo Venezia, zmarły w 2012 r. członek Sonderkommanda, wspominał, że najważniejsza część buntu miała się rozegrać w krematorium II. Więźniowie planowali, że zaatakują wartowników SS, którzy każdego dnia o godz. 18.00 przechodzili w pobliżu bramy idąc do wieżyczek, zabiją ich i zdobędą broń. To miał być sygnał do walki.

Esesmani przyszli jednak po godz. 13., by zabrać więźniów z krematorium IV. Zostali zaatakowani. Więźniowie byli uzbrojeni w kamienie, młotki i siekiery. Podpalili krematorium. Akcję podjęli także osadzeni w krematorium II. Zabili m.in. kapo Toepfera. „Ocaleni opowiedzieli nam, co zrobili z Karlem, niemieckim kapo, tym pospolitym kryminalistą, który najprawdopodobniej doniósł o planowanym buncie. Ogłuszyli go i tak jak stał, w ubraniu wrzucili do pieca” – relacjonował Venezia. Historyk z Muzeum Auschwitz Igor Bartosik podaje, że Toepfer przed wrzuceniem został zasztyletowany.

Więźniowie przerwali druty obozowe i zaczęli uciekać w stronę Pławów. Drogę przeciął im oddział alarmowy SS. W wyniku ostrzału polegli oni w okolicach obozowego gospodarstwa rolnego.
W walce zginęło ok. 250 więźniów. Byli wśród nich organizatorzy buntu. Ok. 200 zatrzymanych rozstrzelano wkrótce potem. „Zebrano nas przy krematorium. Przemawiał komendant. Pytał, czy zdajemy sobie sprawę z tego, co zrobiliśmy? Powiedział, że poniesiemy konsekwencje. Kazano nam położyć się twarzą do ziemi, ręce do tyłu i rozstrzeliwano co trzeciego” – wspominał po wojnie więzień Sonderkommano Henryk Mandelbaum.

Liczba osób w Sonderkommando zmniejszyła się po buncie z 663 do 212. Pozostałych przy życiu Niemcy umieścili w krematorium III.

Po buncie Niemcy wszczęli dochodzenie, skąd więźniowie mieli proch. Ustalili, że dostarczały go żydowskie dziewczęta zatrudnione w fabryce: Roza Robota, Ala Gaertner, Regina Safirsztain i Estera Wajcblum. Zostały powieszone trzy tygodnie przed wyzwoleniem obozu.
Członkowie Sonderkommando palący zwłoki węgierskich Żydów zamordowanych w komorach gazowych Auschwitz-Birkenau, sierpień 1944 [fot. domena publiczna]
Członkowie Sonderkommando palący zwłoki węgierskich Żydów zamordowanych w komorach gazowych Auschwitz-Birkenau, sierpień 1944 [fot. domena publiczna]
Pierwsze Sonderkommando powstało, by obsługiwać krematorium I w obozie macierzystym Auschwitz, w którym już latem 1941 r. palono ciała. Na początku lata 1944 r., gdy do Birkenau docierały transporty z Żydami węgierskimi, liczyło ono ok. 900 więźniów. Zawsze byli on izolowani od reszty. Obóz przeżyło zaledwie kilkudziesięciu.

Po wojnie były więzień Sondermommando Henryk Mandelbaum mówił: „Kiedy trafiłem do niego, było tak, jakbym do piekła trafił. Ja to palenie, wyrywanie zębów mam codziennie przed sobą. Chodzę z tymi obrazami, jem, śpię, tańczę, śpiewam. Tego się nie da wymazać. Mam to we krwi, w całym ciele” – wspominał. Mandelbaum zmarł 17 czerwca 2008 r.

Niemcy założyli obóz Auschwitz w 1940 r., aby więzić w nim Polaków. Auschwitz II-Birkenau powstał dwa lata później. Stał się miejscem zagłady Żydów. W kompleksie obozowym funkcjonowała sieć podobozów. W Auschwitz Niemcy zgładzili co najmniej 1,1 mln ludzi, głównie Żydów. Spośród ok. 140-150 tys. deportowanych do obozu Polaków śmierć poniosła niemal połowa. W Auschwitz ginęli także Romowie, jeńcy sowieccy i osoby innej narodowości.

Zobacz także

2023-01-31, godz. 11:00 38 lat temu zmarł Józef Mackiewicz, prozaik, świadek ekshumacji w Katyniu 38 lat temu - 31 stycznia 1985 roku - zmarł Józef Mackiewicz, jeden z najważniejszych polskich pisarzy XX wieku, autor kilkunastu książek oraz setek reportaży… » więcej 2023-01-31, godz. 09:00 Pustowójtówna - kobieta w powstaniu 1863 W związku z przypadającą w tym roku 160 rocznicą wybuchu Powstania Styczniowego Wczoraj (30.01) odbył się pokaz filmu poświęcony Annie Henryce Pustowójtównie… » więcej 2023-01-31, godz. 08:17 Kalendarium historyczne na dziś 1628 - Zmarł Abraham van den Blocke, niderlandzki architekt i rzeźbiarz, przedstawiciel manieryzmu, tworzący głównie w Gdańsku, twórca projektów między… » więcej 2023-01-31, godz. 08:00 Portrecista z Auschwitz Już 2 lutego w czwartek pokaz filmu "Portrecista" i spotkanie poświęcone książce Anny Dobrowolskiej "Byłem fotografem w Auschwitz". » więcej 2023-01-30, godz. 16:00 O ułanach i ich dowódcach W najbliższy czwartek 2 lutego wykład z cyklu Historia galopem. Rzecz o kawalerii: Dowódcy 19 Pułku Ułanów – szalone życiorysy. » więcej 2023-01-30, godz. 14:00 34 lata temu został zamordowany ksiądz Stanisław Suchowolec 34 lata temu, 30 stycznia 1989 roku, ksiądz Stanisław Suchowolec, kapelan białostockiej "Solidarności", został zamordowany przez bezpiekę. Jego zwłoki znaleziono… » więcej 2023-01-30, godz. 12:00 Mija 55 lat od manifestacji przeciwko zdjęciu "Dziadów" z afisza 55 lat temu, 30 stycznia 1968 roku, w Teatrze Narodowym w Warszawie po raz ostatni wystawiano "Dziady" w reżyserii Kazimierza Dejmka. Przedstawienie zawieszono… » więcej 2023-01-30, godz. 09:00 Obóz pełen dzieci Dzisiaj (30 stycznia) o godz. 17:00 w Przystanku Historia IPN w Warszawie odbędzie się prezentacja najnowszej publikacji Instytutu Pamięci Narodowej pt. „Dzieci… » więcej 2023-01-30, godz. 08:00 Tylko prawda jest ciekawa Do 15 lutego w Przystanku Historia w Warszawie można oglądać wystawę pt. „Jedynie prawda jest ciekawa. Dziedzictwo Józefa Mackiewicza”. » więcej 2023-01-30, godz. 10:33 Kalendarium historyczne na dziś 1018 - Bolesław I Chrobry i niemiecki cesarz Henryk II podpisali w Budziszynie traktat pokojowy, na mocy którego Polska dostała na własność, a nie jako lenno… » więcej
12345
Ta strona używa ciasteczek (cookies), dzięki którym nasz serwis może działać lepiej. Dowiedz się więcej »