Radio Opole » Z historycznego punktu widzenia » Felietony » Ekonomia i gwiazdy
2021-03-21, 08:30 Autor: Bolesław Bezeg

Ekonomia i gwiazdy

Mikołaj Kopernik odkrywający prawdę na obrazie Jana Matejki. Domena publiczna
Mikołaj Kopernik odkrywający prawdę na obrazie Jana Matejki. Domena publiczna
499 lat temu 21 marca 1522 roku podczas obrad Sejmiku Generalnego Prus Królewskich ksiądz Mikołaj Kopernik wygłosił swój słynny traktat o monecie.
Z Historycznego Punktu Widzenia 21 marca 2021
O ile każdy wie, że Kopernik to „wstrzymał Słońce, ruszył Ziemię, polskie zrodziło go plemię”, to o innych dokonaniach naszego wielkiego rodaka, za wiele do powiedzenia nie mamy. A szkoda, bo jest o czym. Faktem jest, że ryzykując oskarżenie o herezję ksiądz Mikołaj Kopernik podważył obowiązującą teorię jakoby słońce i planety obracały się wokół Ziemi.

Do czasów odkrycia Kopernika (tzw. Przełomu Kopernikańskiego) obowiązywała tzw. teoria geocentryczna, wg której nieruchomym środkiem wszechświata była Ziemia, a Słońce i inne planety obracały się na orbitach okołoziemskich. Do takich wniosków doszli niegdyś starożytni filozofowie zakładający humanistycznie, że Ziemia jest centrum wszelkiego stworzenia.

Kościół Katolicki, którego intelektualne elity analizowały wszelką wiedzę pod kątem zgodności z nauczaniem Biblii, stawiając w centrum myśli naukowej doktrynę o najważniejszym Dziele Bożego Stworzenia jakim miała być Ziemia i żyjący na niej Człowiek, chętnie przyjął teorię geocentryczną jako doktrynę zgodną ze swoim nauczaniem. Od tego momentu podważanie teorii centralnego i statycznego położenia Ziemi groziło oskarżeniem o herezję, a w skrajnych wypadkach mogło się zakończyć co najmniej ekskomuniką.

Ponieważ nauka nie zawsze nadąża za filozofią, już starożytni badacze wspięli się na wyżyny swych intelektów wymyślając coraz to bardziej skomplikowane powody, dla których prosta obserwacja ruchów planet na nieboskłonie nie potwierdzała się z założeniem o pozostawaniu przez Ziemię w bezruchu. Wymyślano więc coraz bardziej rozbudowane teorie wyjaśniające obserwowane nieścisłości.

Nieścisłości te dostrzegano obserwując ruchy poszczególnych planet na nieboskłonie, których poszczególne punkty położenia nie układały się we w miarę logiczne ciągłe linie, tak jak to jest np. ze Słońcem, którego ruchy, choć odbywąjce się na różnej wysokosci nad horyzontem (zależnie od pory roku), to jednak były ruchami o stałej prędkości i logicznej ciągłości. Niestety pozostałe planety (Słońce w tamtych czasach także uważano za planetę, a nie jak dziś za gwiazdę) nie wykazywały takiej dyscypliny wobec litery zatwierdzonej doktryny.

Trzeba było te nieścisłości jakoś wyjaśnić i wyjaśniano. W tym celu wymyślono, że planety nie poruszają się po prostych elipsach (jak np Słońce), lecz oprócz zasadniczych eliptycznych tras, podlegają także dodatkowym zawirowaniom (epicyklom, deferentom i ekwantom). Ruchy takie można by sobie wyobrazić np. obserwując wiry jakie wywołuje ruch wiosła po wodzie. Drobina kurzu na powierzchni wody zmąconej wiosłem, przez chwilę porusza się równolegle do ruchu wiosła, by po chwili jakby odpaść z głównego nurtu i zatoczyć koło w przeciwnym kierunku. Trasy planet wyobrażano sobie jako rozbudowane kombinacje takich ruchów, niemal fraktale.

Ostateczny kształt teorii geocentrycznej nadał żyjący w II wieku naszej ery w Aleksandrii (dziś Egipt a wówczas rzymska prowincja) grecki filozof, geograf, astronom i matematyk Klaudiusz Ptolemeusz II. Jego wyjaśnienia również miały słabe miejsca, ale zaproponował on zastosowanie tzw. ekwantów - punktów wyrównawczych, w których następowały zjawiska niewyjaśnialne dla ówczesnej nauki. Po prostu w tych punktach dzieje się coś czego wyjaśnić nie potrafimy, ale ponieważ to zjawisko powtarzalne, więc reszta się zgadza. Takie opisanie problemu przyjęto jako obowiązujące na następne wieki.

Dopiero 1200 lat później pojawił się polski ksiądz (o śląskich korzeniach - jego rodzice przybyli do Torunia z okolic Nysy, dziś wieś Koperniki) Mikołaj Kopernik, który doznał odmalowanego przez Jana Matejkę na załączonym obrazie olśnienia i odważył się zaprzeczyć dotychczasowemu dorobkowi światowej astronomii.

Kopernik odrzucił wszystkie skomplikowane wyjaśnienia i zaproponował prostsze rozwiązanie. Gdy tylko wyobraził sobie, że to nie Ziemia lecz Słońce jest centrum całego układu, nagle wszystko wydało się proste, a trasy planet wskoczyły na plan "prostych" elips. Jedynym problemem stała się sprzeczność tej nowej teorii - teorii heliocentrycznej (Helios to po grecku Słońce) z nauczaniem Kościoła, którego na dodatek Kopernik jako kanonik kapituły warmińskiej pozostawał pracownikiem. Mimo to odważył się ją opublikować.

Astronomiczne odkrycie Mikołaja Kopernika nie było jego jedynym ważnym wkładem do dziejów naszej cywilizacji. Jako zarządca dóbr kościelnych (m.in. był w imieniu biskupa warmińskiego administratorem Olsztyna), zainteresował się ekonomią. Szczególnie zainteresowały go zagadnienia polityki monetarnej - procesy jakim podlegają środki płatnicze w zależności zarówno od tzw. sytuacji obiektywnej, jak i od polityki kruszcowej w samej mennicy.

Efektem jego badań nad systemami monetarnymi było dzieło "Traktat o monetach". Przypomnijmy, że w tamtych czasach w Europie nie istniały banknoty, a jedynym środkiem płatniczym były monety, których wartość zależała od wartości użytego do ich wykonania srebra lub złota. Istniały też monety wykonywane z innych metali, których wartość była znacznie niższa i wynikała z autorytetu ich emitenta (czytaj władcy, który nakazał ich produkcję). Takie właśnie niskiej wartości monety wykonane z miedzi stały się źródłem powstania pogardliwej nazwy "miedziaki".

Kopernik zauważył, że gdy w obiegu pozostają dwa rodzaje takich samych monet o różnej zawartości cennego kruszcu, ich użytkownicy chętniej puszczają w obieg te tańsze (czytaj gorszej próby), a te cenniejsze przeznaczają na oszczędności. Jeśli ten proces trwa wystarczająco długo, to w obiegu pozostają tylko "słabe" monety, a kruszcowe zalegają w sejfach, schowkach, skrzyniach i skarpetach.

Był zatem Kopernik księdzem, astronomem, administratorem, menadżerem, ekonomistą, a nawet strategiem. Tego ostatniego talentu dowiódł gdy ziemie biskupa warmińskiego zostały najechane przez Krzyżaków. Zamki, które do obrony przygotował Kopernik - w tym Olsztyn, nie uległy najeźdźcom.

Zobacz także

2022-02-20, godz. 08:24 Pierwsza Konstytucja Drugiej Rzeczypospolitej 103 lata temu - 20 lutego 1919 roku Sejm Ustawodawczy Republiki Polskiej uchwalił tzw. Małą Konstytucję. » więcej 2022-02-19, godz. 07:20 Rzucił się przez morze Jak Czarniecki do Poznania po szwedzkim zaborze, dla ojczyzny ratowania wrócim się przez morze – śpiewamy czasem, gdy mamy okazję wykonywać nasz hymn państwowy… » więcej 2022-02-13, godz. 08:20 Przejście do Aliantów Pojutrze przypada 104 rocznica opuszczenia sojuszu z państwami centralnymi przez ostatnią polską jednostkę frontową. W nocy z 15 na 16 lutego 1918 roku dowodzona… » więcej 2022-02-12, godz. 07:24 Zdrajca czy bohater Wczoraj minęła 16 rocznica śmierci pułkownika Ryszarda Kuklińskiego. Postać ta wciąż budzi sprzeczne emocje i zapewne tak już zostanie na zawsze. » więcej 2022-02-06, godz. 08:20 Zabójstwo polityczne Zabójstwa, porwania i niewyjaśnione okoliczności śmierci dawnych władców, jak mało które wydarzenia dają pole do snucia teorii spiskowych. Niekiedy spiskowe… » więcej 2022-02-05, godz. 07:24 Czechosłowacka inwazja 1919 Przedwczoraj minęła 103 rocznica podpisania tzw. umowy paryskiej, która zakończyła polsko-czechosłowacką wojnę o Śląsk Cieszyński. Umowa zawarta pod… » więcej 2022-01-30, godz. 08:20 Wielki humanista Mało brakowało, by bezpowrotnie przepadło bezcenne źródło wiedzy o życiu i działaniach a przede wszystkim o humanistycznych projektach i rozważaniach… » więcej 2022-01-29, godz. 07:20 Wielka zbrojeniowa inwestycja Największym przedsięwzięciem gospodarczym II Rzeczpospolitej była budowa Centralnego Okręgu Przemysłowego. Latach 1937-39 wydano na nią zawrotną kwotę… » więcej 2022-01-23, godz. 08:20 Enigmatyczne dzieje enigmy 89 lat temu, w styczniu 1933 roku zespół polskich matematyków złamał kod niemieckiej maszyny szyfrującej Enigma, zmieniając w ten sposób losy świata. » więcej 2022-01-22, godz. 07:20 Trudny styczeń 1945 r. Zaczęło się od ewakuacji obozu koncentracyjnego w Auschwitz, ale wkrótce do pędzonych śląskimi drogami wynędzniałych więźniów z Oświęcimia dołączyli… » więcej
89101112
Ta strona używa ciasteczek (cookies), dzięki którym nasz serwis może działać lepiej. Dowiedz się więcej »