Radio Opole » Kraj i świat
2024-04-19, 10:10 Autor: PAP

Tadeusz Nowak bohaterem kolejnego odcinka cyklu IPN "Nie tylko Ulmowie"

Trzynasty odcinek cyklu "Nie tylko Ulmowie" opowiada o Tadeuszu Nowaku, żołnierzu Armii Krajowej, pracowniku niemieckiej fabryki zbrojeniowej HASAG w Skarżysku-Kamiennej. Film "…bo dawał Żydom chleb" jest już dostępny na kanale IPNtv.

Dr Tomasz Domański w przesłanym PAP artykule przypomniał, że okresie II wojny światowej niemieckie władze okupacyjne masowo wykorzystywały żydowską siłę roboczą. "W dystrykcie radomskim szczególnie wielu Żydów uwięziono i zatrudniano w obozach pracy w tzw. julagach (Arbeitslager für Juden) działających przy niemieckich koncernach zbrojeniowych, które przejęły przedwojenne polskie fabryki" - czytamy.


Według oficjalnych statystyk niemieckich w maju 1943 r., już po wielkiej fali deportacji Żydów do obozów zagłady w ramach Aktion Reinhardt, w obozach pracy pozostawało jeszcze około 22 tys. Żydów. Łącznie natomiast przez wszystkie obozy pracy w tym regionie mogło "przejść" 50 tysięcy Żydów.


Największy julag powstał w Skarżysku-Kamiennej jako filia spółki Hugo Schneider Aktiengesellschaft, zwany w skrócie Hasag. W 1944 r. pracowało tam od 8 tys. do 9 tys. żydowskich robotników. Kolejne filie lipskiego Hasagu działały w Częstochowie i Kielcach. Inne większe obozy pracy dla Żydów Niemcy zorganizowali w Radomiu, Pionkach, Sędziszowie, Ostrowcu Świętokrzyskim, Bliżynie i Starachowicach. "W każdym z nich żydowscy robotnicy w najcięższych warunkach, w głodzie, poddawani terrorowi i nieustannej selekcji (z reguły +wyselekcjonowane+ osoby mordowano natychmiast na terenach obozów), pracowali na potrzeby III Rzeszy Niemieckiej" - napisał dr Domański.


W tych samych fabrykach pracowali również zmuszeni do tego Polacy, ale jako tzw. robotnicy wolnościowi. "Siłą rzeczy wielokrotnie dochodziło do wzajemnych kontaktów między polskimi i żydowskimi robotnikami, czego surowo zabraniały niemieckie władze obozowe. W zakładach podawano komunikaty i wywieszano specjalne ogłoszenia, mające odstraszać Polaków od kontaktów z Żydami. Warto podkreślić, że kara śmierci polskiemu robotnikowi groziła nie tylko za dostarczanie żywności (częstokroć konfiskowanej przez Wekschutz podczas codziennych kontroli), ale także za kontakty handlowe, jak np. wymiana ubrania na żywność" - zaznaczył historyk. "Wachlarz kar stosowanych za udzielanie pomocy polegał także na ubliżaniu od +polskich świń+, znęcaniu się, osadzeniu w areszcie czy wywózce do obozu koncentracyjnego. W skarżyskim Hasagu w pomoc Żydom odpłatna oraz czysto altruistyczną zaangażowanych było wielu Polaków" - dodał.


Jednym z tych, którzy zaryzykowali życie, by ratować Żydów, był Tadeusz Nowak ps. "Szperacz" - ślusarz remontowy ze skarżyskiego Hasagu, żołnierz Armii Krajowej. "W AK dowodził grupą przerzutową amunicji. Poza tym członkowie grupy, w tym Nowak, zajmowali się przerzutem żywności dla Żydów" - można przeczytać w artykule. Wśród osób, którym bezinteresownie pomagał Nowak, był Shmuel Zalcman. Wielokrotnie od Nowaka otrzymywał chleb, marmoladę lub kawałek margaryny.


Tuż przed Świętami Wielkanocnymi 1943 r. Nowak został złapany przez straż obozową, tzw. Werkschutzów, na przekazywaniu żywności i listów jednemu z żydowskich więźniów, a następnie był przetrzymywany kilkanaście godzin w areszcie. "Przypuszczalnie w celu odstraszenia od udzielania pomocy Żydom 21 kwietnia 1943 r. niemiecki dyrektor Hasagu Egon Dalski wydał polecenie wykonania na Nowaku publicznej egzekucji przez powieszenie na oczach setek innych robotników. Zatrzymano wówczas dwie zmiany robocze (wchodzącą i wychodzącą), a w kierunku pracowników skierowano karabiny maszynowe. Rozwieszono również plakaty mówiące o skazaniu Nowaka na karę śmierci za pomoc Żydom. Ponieważ egzekucja się nie powiodła na skutek zerwania liny, nieprzytomny Nowak został zastrzelony przez Kurta Krausego – komendanta Werkschutzu. Następnie ciało powieszono na bramie zakładowej, na której zawieszono tablicę z napisem informującym o przyczynach śmierci. Według jednej z wersji brzmiała ona: +Za pomoc Żydom i dostarczanie listów+, a według innej: +Ten Polak dawał Żydom chleb+" - napisał dr Tomasz Domański.


28 marca 1990 r. Tadeusz Nowak został uhonorowany tytułem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata.


Kolejne odcinki cyklu "Nie tylko Ulmowie" prezentowane będą do końca maja w każdy piątek o godzinie 10. Dotychczas opublikowano m.in. filmy: "Czerwone korale" o rodzinach Gądków, Kucharskich, Książków i Nowaków z Wolicy i Wierzbicy k. Miechowa, "Ukrywani uciekli, gospodarze zabici" o rodzinie Balawendrów z Zalesia k. Lubaczowa, "Bunkier pod łóżkiem" o rodzinie Kobylców z Michałkowic k. Katowic oraz "Ukryli osiemnastu Żydów" o rodzinie Andrzejczyków, "Ocaliła 200 Żydów" o Zofii Klemens, a także "Anna i Sara" o Annie Bogdanowicz.


Naukowcy oceniają, że Niemcy w czasie II wojnie światowej zamordowali za pomoc Żydom około tysiąca Polaków. Dzięki heroicznej działalności wielu mieszkańców Polski udało się uratować kilkadziesiąt tysięcy polskich obywateli pochodzenia żydowskiego.(PAP)


Autorka: Anna Kruszyńska


akr/ miś/


Kraj i świat

2024-07-23, godz. 19:20 Sejm/ Petycja o zakazie używania fajerwerków przekazana do komisji Sejmowa Komisja do spraw Petycji przekazała treść petycji o zakazie fajerwerków komisjom rolnictwa i polityki regionalnej, które zajmują się projektem ustawy… » więcej 2024-07-23, godz. 19:10 Piłkarska LM - wygrana Bodoe/Glimt w meczu potencjalnych rywali Jagiellonii Piłkarze norweskiego Bodoe/Glimt pokonali u siebie RFS Ryga 4:0 (3:0) w pierwszym spotkaniu 2. rundy eliminacji Ligi Mistrzów. Zwycięzca tego dwumeczu zmierzy… » więcej 2024-07-23, godz. 19:10 Paryż - 24 lipca (program) Program wydarzeń olimpijskich 24 lipca - środa: PIŁKA NOŻNAmężczyźnigrupa A17.00, Gwinea - Nowa Zelandia21.00, Francja - USAgrupa B15.00, Argentyna -… » więcej 2024-07-23, godz. 19:10 Od środy trzydniowe posiedzenie Senatu; zajmie się m.in. zmianami w prawie autorskim W środę rozpocznie się trzydniowe posiedzenie Senatu, który ma się m.in. zająć nowelą ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz nową definicją… » więcej 2024-07-23, godz. 19:10 Paryż - piłka nożna i rugby zainaugurują w środę olimpijską rywalizację Znicz olimpijski w Paryżu zapłonie co prawda w piątek i to właśnie na ten dzień datowane jest rozpoczęcie letnich igrzysk, ale sportowa rywalizacja zacznie… » więcej 2024-07-23, godz. 19:10 Francja/ Radykalna lewica wniosła projekt ustawy uchylającej reformę emerytalną Macrona Radykalnie lewicowa partia Francja Nieujarzmiona (LFI) wniosła we wtorek do parlamentu Francji projekt ustawy, która miałaby anulować reformę emerytalną… » więcej 2024-07-23, godz. 19:00 Senat/ Komisje za wydłużeniem vacatio legis ustawy zmieniającej definicję zgwałcenia Wydłużenie vacatio legis z pół roku do roku, a także zmianę w paragrafie odnoszącym się do zgwałcenia osoby poniżej 15 lat lub ze szczególnym okrucieństwem… » więcej 2024-07-23, godz. 19:00 Paryż - Kobielski zawieszony, straci igrzyska, grozi mu 4 lata dyskwalifikacji (opis) Skoczek wzwyż Norbert Kobielski, który we wtorek złożył olimpijskie ślubowanie i był w składzie reprezentacji Polski na igrzyska w Paryżu, został tymczasowo… » więcej 2024-07-23, godz. 19:00 ME w maratonie kajakowym - historyczna impreza w Poznaniu Blisko 300 zawodników z 24 krajów wystąpi w mistrzostwach Europy w maratonie kajakowym, które po raz pierwszy w historii rozegrane zostaną w Polsce. Na poznańskim… » więcej 2024-07-23, godz. 18:50 Słowenia/ Coraz więcej zachorowań na gorączkę króliczą W Słowenii rośnie liczba osób chorych na tularemię, zwaną gorączką króliczą. Narodowy Instytut Ochrony Zdrowia poinformował, że w ciągu ostatniego… » więcej
3456789
Ta strona używa ciasteczek (cookies), dzięki którym nasz serwis może działać lepiej. Dowiedz się więcej »