Radio Opole » Aktualności historyczne » Aktualności historyczne » 78 lat temu zbuntowali się więźniowe Sonderkommando…
2022-10-07, 10:02 Autor: Marek Szafrański / PAP

78 lat temu zbuntowali się więźniowe Sonderkommando w Birkenau

Brama "Arbeit Macht Frei", Auschwitz [pixabay.com]
Brama "Arbeit Macht Frei", Auschwitz [pixabay.com]
78 lat temu, 7 października w obozie Auschwitz II-Birkenau doszło do buntu Sonderkommanda. Była to specjalna grupa więźniów, głównie Żydów, których Niemcy wykorzystywali do usuwania ciał zgładzonych w komorach gazowych.
Pod koniec lata 1944 r., gdy malała liczba transportów z Żydami przeznaczonymi na zagładę, Niemcy zaczęli sukcesywnie likwidować więźniów Sonderkommanda. We wrześniu zgładzili ok. 200 osób. Pozostali zdali sobie sprawę z zagrożenia i zaplanowali bunt. W przygotowaniach Żydom pomagali jeńcy sowieccy, również wcieleni do Sonderkommanda.

Plan buntu zakładał wysadzenie krematoriów, podpalenie baraków, przecięcie drutów i masową ucieczkę. Więźniowie dysponowali prymitywnymi granatami, wykonanych z materiału wybuchowego zdobytego od więźniarek pracujących przy demontażu starych samolotów.
Sonderkommando obok maszyny do kruszenia kości w "KZ Janowski" [fot. wikipedia.pl]
Sonderkommando obok maszyny do kruszenia kości w "KZ Janowski" [fot. wikipedia.pl]
7 października 1944 r. rano obozowy ruch oporu zawiadomił buntowników, że SS zamierza zgładzić 300 członków Sonderkommanda. Żydzi postanowili walczyć. Organizatorami buntu byli polscy Żydzi: Załmen Gradowski, Jankiel Handelsman, Józef Deresiński, Josef Darębus. Sygnałem do walki miało być podpalenie krematorium.

Shlomo Venezia, zmarły w 2012 r. członek Sonderkommanda, wspominał, że najważniejsza część buntu miała się rozegrać w krematorium II. Więźniowie planowali, że zaatakują wartowników SS, którzy każdego dnia o godz. 18.00 przechodzili w pobliżu bramy idąc do wieżyczek, zabiją ich i zdobędą broń. To miał być sygnał do walki.

Esesmani przyszli jednak po godz. 13., by zabrać więźniów z krematorium IV. Zostali zaatakowani. Więźniowie byli uzbrojeni w kamienie, młotki i siekiery. Podpalili krematorium. Akcję podjęli także osadzeni w krematorium II. Zabili m.in. kapo Toepfera. „Ocaleni opowiedzieli nam, co zrobili z Karlem, niemieckim kapo, tym pospolitym kryminalistą, który najprawdopodobniej doniósł o planowanym buncie. Ogłuszyli go i tak jak stał, w ubraniu wrzucili do pieca” – relacjonował Venezia. Historyk z Muzeum Auschwitz Igor Bartosik podaje, że Toepfer przed wrzuceniem został zasztyletowany.

Więźniowie przerwali druty obozowe i zaczęli uciekać w stronę Pławów. Drogę przeciął im oddział alarmowy SS. W wyniku ostrzału polegli oni w okolicach obozowego gospodarstwa rolnego.
W walce zginęło ok. 250 więźniów. Byli wśród nich organizatorzy buntu. Ok. 200 zatrzymanych rozstrzelano wkrótce potem. „Zebrano nas przy krematorium. Przemawiał komendant. Pytał, czy zdajemy sobie sprawę z tego, co zrobiliśmy? Powiedział, że poniesiemy konsekwencje. Kazano nam położyć się twarzą do ziemi, ręce do tyłu i rozstrzeliwano co trzeciego” – wspominał po wojnie więzień Sonderkommano Henryk Mandelbaum.

Liczba osób w Sonderkommando zmniejszyła się po buncie z 663 do 212. Pozostałych przy życiu Niemcy umieścili w krematorium III.

Po buncie Niemcy wszczęli dochodzenie, skąd więźniowie mieli proch. Ustalili, że dostarczały go żydowskie dziewczęta zatrudnione w fabryce: Roza Robota, Ala Gaertner, Regina Safirsztain i Estera Wajcblum. Zostały powieszone trzy tygodnie przed wyzwoleniem obozu.
Członkowie Sonderkommando palący zwłoki węgierskich Żydów zamordowanych w komorach gazowych Auschwitz-Birkenau, sierpień 1944 [fot. domena publiczna]
Członkowie Sonderkommando palący zwłoki węgierskich Żydów zamordowanych w komorach gazowych Auschwitz-Birkenau, sierpień 1944 [fot. domena publiczna]
Pierwsze Sonderkommando powstało, by obsługiwać krematorium I w obozie macierzystym Auschwitz, w którym już latem 1941 r. palono ciała. Na początku lata 1944 r., gdy do Birkenau docierały transporty z Żydami węgierskimi, liczyło ono ok. 900 więźniów. Zawsze byli on izolowani od reszty. Obóz przeżyło zaledwie kilkudziesięciu.

Po wojnie były więzień Sondermommando Henryk Mandelbaum mówił: „Kiedy trafiłem do niego, było tak, jakbym do piekła trafił. Ja to palenie, wyrywanie zębów mam codziennie przed sobą. Chodzę z tymi obrazami, jem, śpię, tańczę, śpiewam. Tego się nie da wymazać. Mam to we krwi, w całym ciele” – wspominał. Mandelbaum zmarł 17 czerwca 2008 r.

Niemcy założyli obóz Auschwitz w 1940 r., aby więzić w nim Polaków. Auschwitz II-Birkenau powstał dwa lata później. Stał się miejscem zagłady Żydów. W kompleksie obozowym funkcjonowała sieć podobozów. W Auschwitz Niemcy zgładzili co najmniej 1,1 mln ludzi, głównie Żydów. Spośród ok. 140-150 tys. deportowanych do obozu Polaków śmierć poniosła niemal połowa. W Auschwitz ginęli także Romowie, jeńcy sowieccy i osoby innej narodowości.

Zobacz także

2023-01-20, godz. 12:00 AAN zaprezentowało dokumenty ukazujące tradycje niepodległościowe Powstania Styczniowego Powołanie Kedywu - Kierownictwa Dywersji Komendy Głównej Armii Krajowej czy powstanie Polskiej Partii Niepodległościowej nawiązywały do tradycji niepodległościowych… » więcej 2023-01-20, godz. 10:00 Do Sejmu wpłynął projekt uchwały w 550. rocznicę urodzin Mikołaja Kopernika Do Sejmu wpłynął poselski projekt uchwały w 550. rocznicę urodzin Mikołaja Kopernika. Autorzy projektu podkreślają, że jest to jedna z najbardziej fascynujących… » więcej 2023-01-20, godz. 08:00 Pokaz filmu Rok 1863 w Cytadeli Już w najbliższy wtorek będzie można obejrzeć film Rok 1863 w reżyserii Edwarda Puchalskiego. » więcej 2023-01-20, godz. 07:00 Kalendarium historyczne na dziś 20 stycznia » więcej 2023-01-19, godz. 14:00 Opolszczyzna pamięta o Marszach Śmierci W tym roku przypada 78. rocznica „ewakuacji” więźniów obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau do kacetu Gross Rosen. W styczniu 1945 roku podczas trzaskających… » więcej 2023-01-19, godz. 12:00 Muzeum Polin przedstawiło najważniejsze wydarzenia obchodów 80. rocznicy powstania w getcie warszawskim Muzeum Historii Żydów Polskich Polin przedstawiło program obchodów 80 rocznicy powstania w getcie warszawskim. Wśród wydarzeń między innymi wystawa "Wokół… » więcej 2023-01-19, godz. 10:00 78 lat temu została rozwiązana Armia Krajowa 78 lat temu, 19 stycznia 1945 roku, została rozwiązana Armia Krajowa - siły zbrojne Polskiego Państwa Podziemnego - największa konspiracyjna armia podczas… » więcej 2023-01-19, godz. 08:00 Tajny projekt W Miejscu Pamięci Porta Westfalica (Niemcy), odbył się wykład „Polscy jeńcy wojenni ze Stalagu 326 (VI K) Senne i ”. » więcej 2023-01-19, godz. 07:00 Kalendarium historyczne na dziś 19 stycznia » więcej 2023-01-18, godz. 14:00 Unikatowe zbiory MNW na portalu kronika.gov.pl Unikatowe zbiory muzealne z platformy Cyfrowej MNW trafią na portal kronika.gov.pl. W Muzeum Narodowym w Warszawie podpisano porozumienie w tej sprawie. Ogólnopolska… » więcej
34567
Ta strona używa ciasteczek (cookies), dzięki którym nasz serwis może działać lepiej. Dowiedz się więcej »