Radio Opole » Aktualności historyczne » Aktualności historyczne » 78 lat temu zbuntowali się więźniowe Sonderkommando…
2022-10-07, 10:02 Autor: Marek Szafrański / PAP

78 lat temu zbuntowali się więźniowe Sonderkommando w Birkenau

Brama "Arbeit Macht Frei", Auschwitz [pixabay.com]
Brama "Arbeit Macht Frei", Auschwitz [pixabay.com]
78 lat temu, 7 października w obozie Auschwitz II-Birkenau doszło do buntu Sonderkommanda. Była to specjalna grupa więźniów, głównie Żydów, których Niemcy wykorzystywali do usuwania ciał zgładzonych w komorach gazowych.
Pod koniec lata 1944 r., gdy malała liczba transportów z Żydami przeznaczonymi na zagładę, Niemcy zaczęli sukcesywnie likwidować więźniów Sonderkommanda. We wrześniu zgładzili ok. 200 osób. Pozostali zdali sobie sprawę z zagrożenia i zaplanowali bunt. W przygotowaniach Żydom pomagali jeńcy sowieccy, również wcieleni do Sonderkommanda.

Plan buntu zakładał wysadzenie krematoriów, podpalenie baraków, przecięcie drutów i masową ucieczkę. Więźniowie dysponowali prymitywnymi granatami, wykonanych z materiału wybuchowego zdobytego od więźniarek pracujących przy demontażu starych samolotów.
Sonderkommando obok maszyny do kruszenia kości w "KZ Janowski" [fot. wikipedia.pl]
Sonderkommando obok maszyny do kruszenia kości w "KZ Janowski" [fot. wikipedia.pl]
7 października 1944 r. rano obozowy ruch oporu zawiadomił buntowników, że SS zamierza zgładzić 300 członków Sonderkommanda. Żydzi postanowili walczyć. Organizatorami buntu byli polscy Żydzi: Załmen Gradowski, Jankiel Handelsman, Józef Deresiński, Josef Darębus. Sygnałem do walki miało być podpalenie krematorium.

Shlomo Venezia, zmarły w 2012 r. członek Sonderkommanda, wspominał, że najważniejsza część buntu miała się rozegrać w krematorium II. Więźniowie planowali, że zaatakują wartowników SS, którzy każdego dnia o godz. 18.00 przechodzili w pobliżu bramy idąc do wieżyczek, zabiją ich i zdobędą broń. To miał być sygnał do walki.

Esesmani przyszli jednak po godz. 13., by zabrać więźniów z krematorium IV. Zostali zaatakowani. Więźniowie byli uzbrojeni w kamienie, młotki i siekiery. Podpalili krematorium. Akcję podjęli także osadzeni w krematorium II. Zabili m.in. kapo Toepfera. „Ocaleni opowiedzieli nam, co zrobili z Karlem, niemieckim kapo, tym pospolitym kryminalistą, który najprawdopodobniej doniósł o planowanym buncie. Ogłuszyli go i tak jak stał, w ubraniu wrzucili do pieca” – relacjonował Venezia. Historyk z Muzeum Auschwitz Igor Bartosik podaje, że Toepfer przed wrzuceniem został zasztyletowany.

Więźniowie przerwali druty obozowe i zaczęli uciekać w stronę Pławów. Drogę przeciął im oddział alarmowy SS. W wyniku ostrzału polegli oni w okolicach obozowego gospodarstwa rolnego.
W walce zginęło ok. 250 więźniów. Byli wśród nich organizatorzy buntu. Ok. 200 zatrzymanych rozstrzelano wkrótce potem. „Zebrano nas przy krematorium. Przemawiał komendant. Pytał, czy zdajemy sobie sprawę z tego, co zrobiliśmy? Powiedział, że poniesiemy konsekwencje. Kazano nam położyć się twarzą do ziemi, ręce do tyłu i rozstrzeliwano co trzeciego” – wspominał po wojnie więzień Sonderkommano Henryk Mandelbaum.

Liczba osób w Sonderkommando zmniejszyła się po buncie z 663 do 212. Pozostałych przy życiu Niemcy umieścili w krematorium III.

Po buncie Niemcy wszczęli dochodzenie, skąd więźniowie mieli proch. Ustalili, że dostarczały go żydowskie dziewczęta zatrudnione w fabryce: Roza Robota, Ala Gaertner, Regina Safirsztain i Estera Wajcblum. Zostały powieszone trzy tygodnie przed wyzwoleniem obozu.
Członkowie Sonderkommando palący zwłoki węgierskich Żydów zamordowanych w komorach gazowych Auschwitz-Birkenau, sierpień 1944 [fot. domena publiczna]
Członkowie Sonderkommando palący zwłoki węgierskich Żydów zamordowanych w komorach gazowych Auschwitz-Birkenau, sierpień 1944 [fot. domena publiczna]
Pierwsze Sonderkommando powstało, by obsługiwać krematorium I w obozie macierzystym Auschwitz, w którym już latem 1941 r. palono ciała. Na początku lata 1944 r., gdy do Birkenau docierały transporty z Żydami węgierskimi, liczyło ono ok. 900 więźniów. Zawsze byli on izolowani od reszty. Obóz przeżyło zaledwie kilkudziesięciu.

Po wojnie były więzień Sondermommando Henryk Mandelbaum mówił: „Kiedy trafiłem do niego, było tak, jakbym do piekła trafił. Ja to palenie, wyrywanie zębów mam codziennie przed sobą. Chodzę z tymi obrazami, jem, śpię, tańczę, śpiewam. Tego się nie da wymazać. Mam to we krwi, w całym ciele” – wspominał. Mandelbaum zmarł 17 czerwca 2008 r.

Niemcy założyli obóz Auschwitz w 1940 r., aby więzić w nim Polaków. Auschwitz II-Birkenau powstał dwa lata później. Stał się miejscem zagłady Żydów. W kompleksie obozowym funkcjonowała sieć podobozów. W Auschwitz Niemcy zgładzili co najmniej 1,1 mln ludzi, głównie Żydów. Spośród ok. 140-150 tys. deportowanych do obozu Polaków śmierć poniosła niemal połowa. W Auschwitz ginęli także Romowie, jeńcy sowieccy i osoby innej narodowości.

Zobacz także

2023-01-25, godz. 07:00 Kalendarium historyczne na dziś 25 stycznia » więcej 2023-01-24, godz. 14:00 115 lat temu urodziła się Barbara Ludwiżanka, popularna aktorka teatralna i filmowa 115 lat temu, 24 stycznia 1908 roku, urodziła się Barbara Ludwiżanka, popularna aktorka teatralna i filmowa. Najsłynniejsze kreacje stworzyła w obrazach:… » więcej 2023-01-24, godz. 12:00 185 lat temu zmarł Aleksander Chodkiewicz, generał, pisarz, chemik 185 lat temu - 24 stycznia 1838 roku - zmarł Aleksander Chodkiewicz, generał, pisarz, chemik. Był uczestnikiem insurekcji kościuszkowskiej. Podczas wojny polsko-austriackiej… » więcej 2023-01-24, godz. 10:00 102 lata temu urodził się Tadeusz Zawadzki "Zośka", harcmistrz, podporucznik AK 102 lat temu, 24 stycznia 1921 roku, urodził się Tadeusz Zawadzki, pseudonim "Zośka", harcmistrz, podporucznik Armii Krajowej, dowódca warszawskich Grup Szturmowych… » więcej 2023-01-24, godz. 08:00 80 lat temu zaczynał Kedyw Na rozkaz Komendanta Armii Krajowej gen. Stefana Roweckiego "Grota" 22 stycznia 1943 roku został formalnie powołany Kedyw czyli Kierownictwo Dywersji. » więcej 2023-01-24, godz. 07:00 Kalendarium historyczne na dziś 24 stycznia » więcej 2023-01-23, godz. 11:00 15 lat temu doszło do katastrofy samolotu CASA pod Mirosławcem 15 lat temu, 23 stycznia 2008 roku, pod Mirosławcem w Zachodniopomorskiem rozbił się wojskowy samolot CASA. Śmierć na miejscu poniosły wszystkie osoby znajdujące… » więcej 2023-01-23, godz. 14:00 Mija 145 lat od pierwszego połączenia telefonicznego w Polsce 145 lat temu, 23 stycznia 1878 roku, po raz pierwszy na ziemiach polskich publicznie zaprezentowano, jak działa telefon. Rozmowa odbyła się na linii pomiędzy… » więcej 2023-01-23, godz. 12:00 10. rocznica śmierci kardynała Józefa Glempa, prymasa Polski 10 lat temu, 23 stycznia 2013 roku, zmarł kardynał Józef Glemp, prymas Polski w latach 1981-2009. Kawaler Orderu Orła Białego. Miał 83 lata. Kierował… » więcej 2023-01-23, godz. 10:00 230 lat od drugiego rozbioru Polski 230 lat temu, 23 stycznia 1793 roku, doszło do drugiego rozbioru Polski. Rosja i Prusy podpisały w Petersburgu konwencję, zgodnie z którą nasz kraj stał… » więcej
23456
Ta strona używa ciasteczek (cookies), dzięki którym nasz serwis może działać lepiej. Dowiedz się więcej »