Radio Opole » Kraj i świat
2021-09-24, 07:00 Autor: PAP

Mord na Grzegorzu Przemyku. Proces manipulacji

Zamordowanie Grzegorza Przemyka było jedną z najgłośniejszych zbrodni komunistycznych lat osiemdziesiątych. Kampania propagandowa, której celem było zrzucenie winy za jego śmierć na pracowników pogotowia, była dla opinii publicznej świadectwem cynizmu reżimu.

Po południu 12 maja 1983 r. na placu Zamkowym w Warszawie pojawiło się trzech uczniów warszawskiego Liceum Ogólnokształcącego im. Andrzeja Frycza-Modrzewskiego – Grzegorz Przemyk, Cezary Filozof i Jakub Kotański. Zamierzali świętować zdanie matury. Po dojściu do ul. Świętojańskiej Grzegorz wskoczył na barana znacznie niższego Cezarego. Po przejściu kilku kroków przewrócili się na chodnik. Grupka kolegów przyciągnęła uwagę załogi stojącego przy placu Zamkowym radiowozu i funkcjonariuszy ZOMO. Dwaj z nich wylegitymowali Grzegorza i jego kolegów. Przemyk nie miał przy sobie dowodu osobistego. Zomowcy zażądali więc, aby pojechał z nimi na pobliski komisariat. Swoich kolegów poprosił, aby jego matka dostarczyła milicji dowód osobisty. Cezary Filozof postanowił, że nie zostawi kolegi samego i wraz z nim uda się na komisariat. Przy wejściu do radiowozu Przemyk został kilkukrotnie uderzony pałką. Około 17.30 znaleźli się w komisariacie przy ul. Jezuickiej.


Wydarzenia kolejnych minut znane są głównie z relacji Cezarego Filozofa. Zaraz po wejściu na komisariat jeden z milicjantów wylegitymował Cezarego, a inny uderzył Przemyka w twarz, stwierdzając, że „nauczy go noszenia papierów”. Przemyk odpowiedział, że stan wojenny już nie obowiązuje i nie ma obowiązku noszenia dokumentów. Chwilę później do pomieszczenia weszło dwóch zomowców. Do dziś nie są znane personalia jednego z nich. Drugim był Ireneusz Kościuk. Przemyk rzucił się w jego kierunku, gdy ten szykował się do zadania pierwszego ciosu. W tym momencie do środka wpadł kolejny milicjant, Arkadiusz Denkiewicz, który nakazał swoim kolegom, aby bili tak, „żeby nie było śladów”. Krzyki Przemyka były słyszane na zewnątrz komisariatu, gdy z dowodem osobistym dotarł tam Jakub Kotański. W końcu postanowił wejść do środka. Dostrzegł, że milicjanci są wyjątkowo nerwowi. Mniej więcej w tym czasie jeden z nich, inspektor Roman Gembarowski, postanowił wezwać karetkę. Rozmawiając z dyspozytorem, oświadczył, że zatrzymany jest prawdopodobnie niezrównoważony psychicznie.


Około 18:00 przed komisariat dojechała karetka, której zespół stanowili dwaj sanitariusze – Michał Wysocki i Jacek Szyzdek. Gdy weszli na komisariat, Przemyk siedział na krześle, jego kolega krzyczał na jednego z milicjantów. Pozostali zomowcy sugerowali sanitariuszom, że zatrzymany jest narkomanem, ale na jego rękach nie było widać śladów wkłuć strzykawki. Obaj domyślali się, że maturzysta symulował chorobę psychiczną, aby wyrwać się z komisariatu. W karetce zasugerowali, że wiedzą, iż jest symulantem, i odwiozą go do domu. Przemyk milczał. Odezwał się dopiero, kiedy dojechali pod budynek pogotowia na Hożej. Na miejscu stan Przemyka pogorszył się na tyle, że nie był w stanie samodzielnie iść. Wezwany lekarz psychiatra uznał, że Przemyk powinien zostać przewieziony do szpitala psychiatrycznego. W tym momencie w przychodni pojawiła się matka pobitego i widząc, że nie ma żadnych widocznych obrażeń, zażądała, aby został zawieziony do domu.


Następnego dnia jego stan pogorszył się na tyle, że Barbara Sadowska wezwała karetkę, a następnie znajomą lekarkę, która rozpoznała objawy krwotoku wewnętrznego. W szpitalu na Solcu stwierdzono ogromne obrażenia wewnętrzne. Jeden z lekarzy przekazał Barbarze Sadowskiej, że jej syn nie ma szans na przeżycie. Grzegorz Przemyk zmarł 14 maja o 13.15. Jego pogrzeb na warszawskich Powązkach był manifestacją oporu wobec reżimu komunistycznego.


16 maja 1983 r. jego matka zacytowała w wywiadzie dla korespondenta amerykańskiej telewizji ABC słowa, które usłyszała, gdy rok wcześniej przebywała w warszawskim więzieniu na Rakowieckiej: „Was, Sadowska, nie możemy ruszyć, ale syna wam załatwimy”. Grzegorz Przemyk przesiąkał atmosferą typową dla domów działaczy antykomunistycznych. Interesował się poezją wydawaną w podziemiu oraz muzyką słuchaną w tych kręgach. Mieszkanie jego matki już od drugiej połowy lat sześćdziesiątych było miejscem spotkań artystów niechętnie nastawionych do rządów komunistycznych. Od 1976 r. Barbara Sadowska była obserwowana przez SB w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania „Paryżanka”. Pretekstem była próba przewiezienia do Polski literatury emigracyjnej. W marcu 1982 r. Sadowska ponownie znalazła się kręgu zainteresowania bezpieki. W czasie imprezy z okazji imienin Grzegorza do mieszkania, w poszukiwaniu bibuły, wpadła milicja. Sadowska została aresztowana i zwolniona dopiero po dwóch tygodniach. Pod tym samym pretekstem została zatrzymana 29 kwietnia 1983 r. 3 maja zomowcy wtargnęli do siedziby Prymasowskiego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom w klasztorze Franciszkanek na Starym Mieście, zdemolowali jego pomieszczenia i pobili działaczy opozycji. Sadowskiej złamano palec i grożono, że „coś” może spotkać jej syna.


Wśród przyczyn agresji zomowców wobec Grzegorza Przemyka wskazywano nie tylko aktywność opozycyjną jego matki, ale również solidarnościowe sympatie uczniów liceum, do którego uczęszczał wraz ze swoimi kolegami. W czasie Karnawału „Solidarności” młodzież z Frycza-Modrzewskiego działała w sejmiku samorządów uczniowskich. W miesięcznice stanu wojennego organizowano tzw. ciche przerwy. Licealiści byli już wcześniej zatrzymywani przez milicję w manifestacjach „Solidarności”. Kilka dni po śmierci Przemyka pobity został również jego kolega z równoległej klasy – Wojciech Cejrowski.


Zdaniem historyków badających sprawę Przemyka władze niemal natychmiast rozpoczęły akcję dezinformacyjną, która miała zmyć odpowiedzialność z milicjantów. 16 maja prokuratura wszczęła śledztwo w sprawie nieumyślnego spowodowania śmierci. Trzy dni później, po naradzie w prokuratorze generalnej, nadzór nad przebiegiem śledztwa przejął zastępca prokuratora generalnego Henryk Pracki. Od tego momentu całość dochodzenia była sterowana przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. W kolejnych tygodniach Pracki wielokrotnie rozmawiał z szefem MSW gen. Czesławem Kiszczakiem. Wśród nadzorujących śledztwo był także sekretarz Komitetu Centralnego ds. wymiaru sprawiedliwości gen. Mirosław Milewski. Był on jednym z najgroźniejszych i najbardziej zajadłych wrogów Kiszczaka. W odpowiedzi na ataki Milewskiego Kiszczak postanowił zaangażować propagandę rządową. 30 czerwca w liście do rzecznika rady ministrów Jerzego Urbana napisał, że świadkowie widzieli brutalne zachowanie sanitariuszy wobec Przemyka. Tego samego dnia komendant MO stwierdził, że nie ma żadnych podstaw do stawiania zarzutów milicjantom.


W raportach MO starano się również stworzyć jednoznaczny wizerunek otoczenia Grzegorza Przemyka. W mediach Barbara Sadowska miała być „alkoholiczką”, a Cezary Filozof „narkomanem uzależnionym od środków odurzających oraz przedstawicielem środowiska marginesu społecznego”. Analizy milicji „wskazywały” także na skłonność do brutalności przejawianą przez sanitariusza Michała Wysockiego. „MSW za wszelką cenę chce dowieść, że milicjanci są niewinni” – zapisał w swoim dzienniku Mieczysław F. Rakowski po rozmowie z prokuratorem generalnym PRL Franciszkiem Ruskiem, który skarżył się, z jak wielką pogardą funkcjonariusze Kiszczaka traktują jego podwładnych. Rakowski słusznie oceniał intencje MSW. W aktach sprawy zachowała się notatka Kiszczaka: „Ma być tylko jedna wersja śledztwa – sanitariusze”.


W tym samym czasie sprawa nabierała międzynarodowego rozgłosu. W czerwcu Barbara Sadowska została przyjęta na audiencji przez papieża Jana Pawła II. O morderstwie mówił ambasador USA przy ONZ. „W kraju i poza granicami rozległ się zadziwiająco zgodny i jak zawsze zgrany chór protestów. Wszystko po to, aby na jeszcze jednej polskiej tragedii zbić własny kapitał polityczny” – pisano w „Życiu Warszawy” z 23 lipca 1983 r. Zdaniem Cezarego Łazarewicza, autora reportażu „Żeby nie było śladów”, twórcą słów z gazety był płk Romuald Zajkowski z MSW, który po latach przyznał, że często przygotowywał dla prasy gotowe do druku materiały. Odpowiedzią propagandy było też zwiększenie liczby reportaży i programów telewizyjnych poświęconych skuteczności milicji w walce z przestępczością.


Formalnym zwieńczeniem długiego procesu budowania kłamstwa był proces sanitariuszy oskarżonych o pobicie Grzegorza Przemyka. 16 lipca 1984 r. Michał Wysocki został skazany na dwa i pół roku więzienia, a Jacek Szyzdek – półtora roku. Obaj odzyskali wolność na mocy amnestii z 21 lipca 1984 r. Skazano także lekarkę Barbarę Makowską-Witkowską, która została fałszywie oskarżona o pobicie i okradzenie innego pacjenta. W więzieniu spędziła trzynaście miesięcy. Jej skazanie miało uwiarygodnić narrację o fatalnych praktykach w warszawskim pogotowiu ratunkowym.


We wrześniu 1984 r. milicjantom zaangażowanym w sprawę MSW przyznało specjalne nagrody finansowe. W uzasadnieniu napisano: „Wyrok sądu był nie tylko moralną satysfakcją oskarżonych funkcjonariuszy MO, ale stanowił jednocześnie zadośćuczynienie dla wszystkich atakowanych w niewybredny sposób, funkcjonariuszy naszego resortu. Stanowił on swoistą rehabilitację naszego aparatu w oczach społeczeństwa”.


W liście już po śmierci syna Sadowska napisała: „Ludzie o miedzianym czole, utożsamiający milicję z władzą, postanowili poświęcić prawdę dla swoich doraźnych korzyści, skompromitować wymiar sprawiedliwości w Polsce cynicznymi manipulacjami, które będą kiedyś książkowym przykładem niesprawiedliwości. Nie przypuszczam, żeby nastąpiło to prędko. Będzie to w takich czasach, kiedy systematyczne bezczeszczenie grobu mojego świętej pamięci syna Grzegorza będzie już tylko haniebnym znakiem dzisiejszej rzeczywistości”. Sadowska nie doczekała końca PRL. Zmarła 1 października 1986 r. na nowotwór płuc.


Po 1989 r., gdy uchylono wyroki wydane w 1984 r., sprawa wróciła do sądu. Ireneusz Kościuk został w 1997 r. uniewinniony przez Sąd Wojewódzki w Warszawie, a Denkiewicz został skazany na dwa lata więzienia, ale nie odsiedział ani dnia, bo według psychiatrów odbycie kary uniemożliwiał jego stan psychiczny.


Kolejne procesy Kościuka ruszały trzykrotnie: w 2000, w 2003 i 2004 r. Za pierwszym razem sąd uznał, że sprawa się przedawniła, za drugim – znów uniewinnił Kościuka; dopiero w maju 2008 r. Sąd Okręgowy w Warszawie uznał go za winnego i skazał na osiem lat więzienia, ale w wyniku amnestii kara została zmniejszona o połowę. Sąd zaznaczył wtedy, że pobicie, którego skutkiem okazała się śmierć Przemyka, było przestępstwem popełnionym przez funkcjonariusza publicznego w związku z wykonywaniem obowiązków służbowych i w związku z tym nie doszło do przedawnienia.


Wyrok ten został jednak uchylony w grudniu 2009 r. przez Sąd Apelacyjny w Warszawie, który uznał, że sprawa przedawniła się 1 stycznia 2005 r. SA wyjaśnił, że pobicie, którego rezultatem była śmierć Grzegorza, nie mieściło się w pojęciu „ciężkiego uszczerbku na zdrowiu” czy „ciężkiego uszkodzenia ciała”.


Kasację od wyroku Sądu Apelacyjnego złożył w 2010 r. do Sądu Najwyższego ówczesny prokurator generalny, minister sprawiedliwości Krzysztof Kwiatkowski. Sąd Najwyższy oddalił jednak kasację, bo uznał ją za bezzasadną. Wskazał, że Sąd Okręgowy uznał milicjanta za winnego, ale jednocześnie nie stwierdził, by była to zbrodnia komunistyczna, która – zgodnie z ustawą o Instytucie Pamięci Narodowej – przedawnia się dopiero po trzydziestu latach. Skoro nie zaskarżyli tego ani prokurator, ani pełnomocnik ojca Przemyka, to – według Sądu Najwyższego – Sąd Apelacyjny nie mógł stwierdzić, że była to zbrodnia komunistyczna, i umorzył sprawę.


Śledztwo w sprawie śmierci Przemyka prowadził również IPN. W 2009 r. zarzuty utrudniania wyjaśnienia zgonu maturzysty usłyszał były minister spraw wewnętrznych Czesław Kiszczak, jednak z powodu przedawnienia karalności Instytut umorzył w 2012 r. postępowania przeciwko niemu i dwudziestu innym podejrzanym.


Od postanowienia śledczych IPN odwołali się do Sądu Rejonowego dla Warszawy-Śródmieścia m.in. ojciec Przemyka – Leopold, Cezary Filozof oraz dawny adwokat matki Przemyka – Maciej Bednarkiewicz. Żądali wznowienia postępowania, ale w maju 2013 r. warszawski sąd utrzymał w mocy decyzję śledczych Instytutu.


3 maja 2008 r. Grzegorz Przemyk został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Został też upamiętniony m.in. ulicą na warszawskiej Pradze Południe, tablicami na gmachu liceum Frycza-Modrzewskiego i kamienicy przy Jezuickiej oraz kamieniem na terenie kościoła św. Stanisława Kostki na Żoliborzu. (PAP)


https://dzieje.pl/


Autor: Michał Szukała


szuk/ skp /


Kraj i świat

2021-10-27, godz. 15:00 Holandia/ Wirusolog: niezaszczepieni mają pewność, że zachorują na Covid-19 Osoby, które nie przyjęły preparatu przeciwko koronawirusowi mają gwarancję, że prędzej czy później zachorują na Covid-19, ostrzega wirusolog profesor… » więcej 2021-10-27, godz. 15:00 Komunikat Totalizatora Sportowego (27-10-2021) Komunikat Totalizatora Sportowego Totalizator Sportowy Spółka z o.o. podaje ilości i wysokości wygranych w grach losowychw dniu 2021-10-27 o godz. 14:00Kaskada… » więcej 2021-10-27, godz. 15:00 Piłkarski PP - Pogoń Siedlce - Motor 0:5 1/16 finału piłkarskiego Pucharu Polski: Pogoń Siedlce - Motor Lublin 0:5 (0:4). Awans: Motor. Bramki: 0:1 Maciej Firlej (8), 0:2 Kamil Rozmus (15), 0:3… » więcej 2021-10-27, godz. 15:00 Austria / „Bilet klimatyczny” na cały rok i wszystkie środki transportu publicznego za 1095 euro We wtorek uruchomiono w Austrii proekologiczny projekt - tzw. bilet klimatyczny (Klimaticket). To roczna karta sieciowa, ważna w transporcie publicznym na terenie… » więcej 2021-10-27, godz. 15:00 Fogiel o decyzji TSUE: to polski parlament decyduje o tym, jak wygląda sądownictwo w Polsce To polski parlament decyduje o tym, jak wygląda sądownictwo w Polsce; apeluję żeby zachować trochę więcej spokoju, trochę więcej zimnej krwi - mówił… » więcej 2021-10-27, godz. 15:00 CBOS: W październiku pogorszyły się nastroje społeczne W październiku pogorszyły się oceny i prognozy odnoszące się do wszystkich aspektów sytuacji w kraju oraz do życia badanych - wynika z analizy Centrum Badania… » więcej 2021-10-27, godz. 15:00 Podkarpackie/ B. funkcjonariusz SB skazany na rok więzienia w zawieszeniu Były funkcjonariusz SB w Krośnie (Podkarpackie) Józef W. został skazany na rok więzienia z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na dwa lata - poinformowała… » więcej 2021-10-27, godz. 15:00 Ponad 38,8 mln szczepień przeciw COVID-19 W Polsce od 27 grudnia 2020 r., gdy rozpoczęły się szczepienia przeciw COVID-19, zostało podanych 38 mln 802 tys. 190 dawek szczepionek - wynika z danych zamieszczonych… » więcej 2021-10-27, godz. 14:50 Niedzielski: na tle regionu sytuacja epidemiczna w Polsce wygląda dobrze Sytuacja epidemiczna w Polsce na tle regionu Europy Środkowo-Wschodniej wygląda dobrze - ocenił w środę minister zdrowia Adam Niedzielski. » więcej 2021-10-27, godz. 14:40 Kościński: ostatnia podwyżka stóp procentowych sygnałem, że dalej mogą one rosnąć Październikowa podwyżka stóp procentowych przez Radę Polityki Pieniężnej może być sygnałem, zwłaszcza dla osób wspomagających się kredytem przy kupnie… » więcej
1234567
Ta strona używa ciasteczek (cookies), dzięki którym nasz serwis może działać lepiej. Dowiedz się więcej »